ગુજરાતના પરંપરાગત વહાણો અને તેમની વિશેષતાઓ

ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો — ખાસ કરીને કચ્છ, સૌરાષ્ટ્ર, ભરૂચ, ભાવનગર અને સૂરત વિસ્તાર — પ્રાચીન સમયથી જ વહાણવ્યવસાય માટે પ્રસિદ્ધ રહ્યું છે. અહીંના શિપીયા (Shipbuilders) અને ખલાસીઓએ વિશ્વને “ભારતીય વહાણકલા”ની ઓળખ અપાવી.

—

 ગંજો

ખલાસીઓ: 15 જેટલા

વજન ક્ષમતા: 175 થી 375 ટન

સઢ (mast): 3

ઉપયોગ: સમુદ્ર પ્રવાસ અને માલવાહક તરીકે

વિશેષતા: મજબૂત બનાવટવાળું અને લાંબી સફર માટે યોગ્ય વહાણ.

ગંજો ખાસ કરીને કચ્છ અને કઠિયાવાડના કાંઠે વપરાતું વહાણ હતું. તે અરબી સમુદ્રના લાંબા પ્રવાસો માટે નિર્માણ થતું.

—

 નાવડી

વજન ક્ષમતા: 80 થી 225 ટન

સઢ: 3

ખલાસીઓ: 12

ઉપયોગ: નદી અને કાંઠાના વિસ્તારમાં વહાણચાલન માટે.

વિશેષતા: નાના અંતરના માલપરિવહન માટે હળવું અને ઝડપી વહાણ.

—

 રસ્તા અને પરિવહન (ભાવનગર સ્ટેટ)

1865 સુધી: ભાવનગર સ્ટેટમાં એકપણ પક્કા રસ્તા નહોતા.

કર્નલ કિર્ટીજ (Political Agent): 1865 પછી ભાવનગર રાજ્યમાં નિયમિત માર્ગવ્યવસ્થા શરૂ કરી.

1872–77 દરમિયાન: આશરે 200 માઈલ જેટલા રસ્તા બન્યા.

તે પહેલાં લોકો નદીઓ, નાળા પાર કરવા માટે વહાણો અને નાવડીઓનો ઉપયોગ કરતા, કારણ કે પુલો નહોતા.

—

⚓ કોટિયો અને દંગી (કચ્છના પ્રખ્યાત વહાણો)

કોટિયો અને દંગી: કચ્છના પ્રાચીન અને અવ્વલ દરજ્જાના વહાણો.

દંગી: પવન સામે પણ “સડસડાટ” ચાલતું વહાણ — અત્યંત કુશળતાથી બનાવાતું.

નામકરણ પ્રથા: કુટુંબના સભ્યોના નામ પરથી જેમ કે લીલાવતી, પારસમણી, હીરાવંતી, રૂકમાવતી વગેરે.

 વહાણના બે પ્રકારનાં નામ:

1. સત્તાવાર નામ: લક્ષ્મીપ્રસાદ, દરિયાદોલત, સુગાળપસા, મિજલસ વગેરે.

2. ખેડુઓનાં અંદરના નામ: ખીચડી, કોયલો, પવનિયો, નમૂનો વગેરે – સહજ વાણીમાં વપરાતા નામ.

—

 બગલો (Bugalo)

પ્રકાર: યુદ્ધ જહાજ (Warship)

વજન ક્ષમતા: આશરે 150 ટન

વિશેષતા: પાછળના ભાગમાં તોપો (Cannons) લગાડવામાં આવતા.

ઉપયોગ: રક્ષણ અને હુમલા માટે.

વિશેષ માહિતી:
બગલો ગુજરાતના વહાણોમાં સૌથી જૂનું પ્રકારનું વહાણ ગણાય છે. અવારનવાર મસ્કત, ઝાંઝીબાર અને ગલ્ફ દેશો સુધી વેપાર અને રક્ષણ બંને માટે વપરાતું.

—

 બતેલો (Batelo)

વજન ક્ષમતા: 80 થી 350 ટન

રચના: બેવડા તળિયાવાળું (Double-bottomed)

ગતિ: મંદગતિવાળું

સઢ: 3

ખલાસીઓ: 12

ઉપયોગ: માલવાહક વહાણ — મુખ્યત્વે અનાજ, મીઠું, કપાસ અને લાકડાંના પરિવહન માટે.

—